Etyka  Kanta
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Etyka Kanta

on

  • 3,767 views

 

Statistics

Views

Total Views
3,767
Views on SlideShare
3,767
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
8
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Etyka  Kanta Etyka Kanta Document Transcript

  • PRACA EGZAMINACYJNA Z FILOZOFII TEMAT: ETYKA KANTA PLAN PRACY : 1. Definicja etyki i moralności 2.Etyka Kantowska 3.Imperatyw kategoryczny 4. Krytyka Kanta 5 Podsumowanie. 6. Literatura Etyka jest działem filozofii który zajmuje się moralnością, moralną wolą i działalnością człowieka. Jako dyscyplina filozoficzna etyka jest dziś często utożsamiana z filozofią praktyczną, która zajmuje się warunkami możliwości ludzkiego działania. Moralnością nazywamy całokształt wyobrażeń ludzkich o tym co dobre i złe, często połączony z oceną kwalifikującą czyjeś postępowanie jako moralne lub niemoralne na podstawie odniesienia do funkcjonującego w społeczeństwie systemu , norm lub wzorców. U Kanta postawa moralna to postawa wynikająca z prawa moralnego, czyli podstawowej zasady etycznej mającej powszechną ważność. Immanuel Kant niemiecki filozof , twórca filozofii krytycznej (Królewiec 1724- 1804). Jego życie było bez historii, całkowicie poświęcił je nauce, nauczaniu i rozmyślaniom, nigdy nie opuścił swego rodzinnego miasta. Jego pierwsze pisma bardziej liryczne niż filozoficzne, traktowały o naturze materii i o kształtowaniu się świata. Dopiero w wieku 57 lat w „Krytyce czystego rozumu” (1781,wyd.pol.1904,1957) rozwinął swoją oryginalną filozofię. Genialność tej krytycznej metody polega na odkryciu, że celem filozofii nie jest wcale poszerzenie wiedzy o świecie, lecz pogłębienie naszej wiedzy o człowieku . Dopiero analizując ukryte możliwości umysłu ludzkiego dowiemy się do czego może człowiek w istocie jest zdolny, czego może się dowiedzieć, co powinien robić i czego może oczekiwać. W „Krytyce praktycznego rozumu”( 1788, wyd. pol.1911,1972) wykazuje , że prawo moralne jest najgłębszą możliwością naszego bytu . Choć Kant jest znany głównie ze swej teorii poznania i metafizyki, to uważał on jednak, że właśnie etyka jest najważniejszym działem filozofii. Wykazawszy, że wszelkie dowody na istnienie Boga wywodzące się z tzw. czystego rozumu są ułomne, próbował dokonać tego za pomocą argumentów etycznych. Dowodził również, że prawo moralne nakazuje nagradzać ludzi proporcjonalnie do ich cnoty. Skoro w życiu codziennym ludzie niecnotliwi są często bardziej cnotliwi i lepiej im się powodzi niż cnotliwym, to najwyraźniej w tym życiu nie można liczyć na taką nagrodę. Wnosi on stąd, że musi 1
  • istnieć inne życie, w którym cnota będzie nagrodzona, zatem w wyniku rozumowania głosi istnienie Boga i życia wiecznego. Podobnie jak wielki był wkład Kanta do matematyki i epistemologii (teorii poznania), tak i jego etyka jest wysokiej klasy. Główne pytanie, które sobie stawia teoria moralności Kanta, brzmi: Czym jest działanie moralne w przeciwieństwie do działania niemoralnego ? . Kant utrzymuje, że można odpowiedzieć na te pytania, stosując zróżnicowanie pomiędzy działaniami podejmowanymi ze „skłonności ”a działaniami podejmowanymi z „poczucia obowiązku”. Jak rozumieć te terminy? Ludzie często tolerują pewne działania, ponieważ są do tego zmuszeni. Na przykład, kiedy napadnie mnie złodziej, to jestem zmuszona oddać mu posiadane pieniądze, natomiast kiedy się sprzeciwię, to jestem zmuszona ponieść konsekwencje. W takich wypadkach nie mogę stwierdzić, że działałam „dobrowolnie” lub „dlatego, że tak chciałam”. Nie możemy też powiedzieć, że „spełniłam swój obowiązek”. W tym przykładzie nie postępowałam „z wolności”; poprawnie dałoby się opisać moje działanie nie jako podjęte „ze skłonności” ani „z poczucia obowiązku”, ale raczej jako działanie, do którego byłam „zmuszona”. Dlatego od wszelkich działań podjętych ze „skłonności” lub „z obowiązku” wymaga się, aby były działaniami wolnymi. Kiedy ludzie są wolni w powyższym sensie, to nikt nie jest w stanie zmusić ich do zachowania się w pewien sposób lub zniewolić. Niektórzy filozofowie twierdzą, że w sprawach moralności należy postępować wedle skłonności. Powinno podejmować się te działania, które same się narzucają lub które chce się w takich okolicznościach podjąć: Kant jednak zdecydowanie odrzuca takie rozumienie moralności. Dla Kanta człowiek postępuje moralnie tylko wówczas, kiedy stłumi swoje uczucia i skłonności i spełni to, co powinien. Takie „ spełnianie obowiązku” jest podejmowaniem czegoś, na co nie ma się ochoty, ale do czego ma się pewność, że należy to zrobić; istnieje obowiązek i trzeba go wypełnić. Człowiek, który robi coś tylko dlatego, że boi się tego nie zrobić (jak np. obawa przed więzieniem za niespłacenie długów), nie jest moralny; nie jest też moralny ten, kto spłaca dług tylko dlatego, że miał taką ochotę. Człowiek, który spłaca dług, ponieważ zobligował się do tego, jest prawdziwie moralny. Tak więc, moralność, wedle Kanta, jest ściśle związana z obowiązkiem i powinnością. Ważne jest dokonanie rozróżnienia na działania „zgodne z obowiązkiem” i działania podjęte „z obowiązku”. Pierwsze nie są działaniami moralnymi, drugie są nimi. Działa się „z obowiązku” tylko wtedy, kiedy ma się świadomość zobowiązania wobec kogoś . Człowiek, który rozumie istotę tego zobowiązania i postępuje wedle niego, jest moralny. Kant wyjaśnia to w swym „Uzasadnieniu metafizyki moralności”: Zachowywanie swojego życia jest obowiązkiem, a nadto każdy człowiek ma do tego jeszcze bezpośrednią skłonność. Ale przesadna troskliwość, z jaką olbrzymia większość ludzi o to się stara, nie posiada jeszcze z tego powodu wartości wewnętrznej, a jej maksyma — treści moralnej. Utrzymują oni życie swoje wprawdzie zgodnie z obowiązkiem, ale nie z obowiązku. Natomiast jeżeli komuś niepowodzenia i beznadziejna zgryzota odebrały zupełnie chęć do życia, jeżeli człowiek nieszczęśliwy a wielkiego serca, na swój los raczej oburzony aniżeli upadły na duchu i załamany, a jednak życie swoje 2
  • zachowuje, nie kochając go, nic ze skłonności lub bojaźni, ale z obowiązku : wtedy dopiero maksyma jego ma treść moralną . Kant ostro odcina się od utylitarystów, podkreślając , że istotą moralności jest posiadanie motywów postępowania. Wszelkie takie motywy sprowadzają się do tego, że człowiek jest moralny, kiedy postępuje z poczucia obowiązku. Człowiek dobry to człowiek „dobrej woli”, tj. człowiek, który postępuje z poczucia obowiązku. Kant wyraził to w słynnym zdaniu: Nigdzie na świecie ani nawet w ogóle poza jego obrębem niepodobna sobie pomyśleć żadnej rzeczy, którą bez ograniczenia można by uważać za dobrą, prócz jedynie dobrej woli. Krytykując utylitaryzm za pomieszanie rezultatów ludzkich działań z motywami ich podejmowania, Kant odróżnia dziania ostrożne od działań moralnych. Człowiek, który spłaca długi z poczucia roztropności, obawiając się konsekwencji, nie jest człowiekiem moralnym. Byłby moralny, gdyby działał z poczucia finansowego zobowiązania, z którego „wynika obowiązek” spłacenia długu. W skrócie możemy podsumować odpowiedź Kanta na pytanie „Czym jest działanie moralne w odróżnieniu od niemoralnego?”: postępowanie moralne jest podjęte z poszanowania obowiązku i odpowiednio: człowiek moralny postępuje z obowiązku , a nie ze skłonności ani nawet w zgodzie z obowiązkiem. Wraz z powyższym rozróżnieniem Kant podał zakres sfery moralności. Wyznaczył różnice pomiędzy zachowaniem moralnym i niemoralnym ,ale nie czyni to jeszcze systemu moralności . Człowiek nadal może nie wiedzieć, co w danej sytuacji jest jego obowiązkiem. Czy istnieje zatem sprawdzian pozwalający określić, co jest obowiązkiem w różnych warunkach? Skoro ludzie są istotami racjonalnymi, to muszą się zachowywać w równie racjonalny sposób. Dla Kanta znaczy to, że powinni oni zachowywać się tak, jakby ich zachowanie miało stać się prawem powszechnym tzn. każde działanie musi być osądzone pod względem tego, co mogłoby ono wywołać, gdyby stało się powszechnym kodeksem postępowania. Z tego powodu kłamstwo, nawet stosowne, nie jest moralne w żadnych warunkach. Gdyby uznać kłamstwo za powszechnie obowiązujące prawo moralne, to sama moralność nie byłaby możliwa. Kant pisze o tym tak: „ do rozstrzygnięcia , co mam czynić, żeby moja wola była moralnie dobra, nie potrzebuję wcale wielkiej przenikliwości. Niedoświadczony co do przebiegu rzeczy w świecie, niezdolny do tego, żeby być przygotowanym na wszelkie przypadki, pytam sam siebie tylko: czy możesz chcieć także, żeby maksyma twoja stała się powszechnym prawem? Jeżeli nie, to należy ją odrzucić, i to nie dla jakiejś szkody, która dla ciebie lub innych może z niej wyniknąć, ale dlatego, że nie może wejść jako zasada w skład możliwego powszechnego prawodawstwa. A do poszanowania tego prawa zmusza mnie bezpośrednio rozum. Imperatyw kategoryczny jest terminem stworzonym przez I. Kanta dla bezwarunkowego nakazu moralnego , który brzmi: „Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, żeby stała się prawem powszechnym”. W szerszym znaczeniu: podstawowa i powszechnie 3
  • narzucająca się norma moralnego postępowania. Kant jest autorem imperatywu kategorycznego, który ujmuje powyższą kwestię w inny jeszcze sposób. Odróżnił on imperatyw kategoryczny od imperatywu hipotetycznego. Imperatyw hipotetyczny głosi, że jeśli chcesz osiągnąć określony cel, to musisz działać w określony sposób. Imperatywy hipotetyczne dotyczą więc działań ostrożnych. Na przykład, jeśli chcesz najkrótszą drogą dojechać z punktu A do punktu B, to dyrektywą może być imperatyw hipotetyczny: „Jeśli chcesz dojechać najkrótszą drogą do punktu B, to jedź drogą X,Y i Z”. Imperatyw kategoryczny z kolei zaleca działania bezwarunkowe, bez względu na efekty. Zaleca on zrobienie czegoś bezwarunkowo. Jest to więc reguła, wedle której postępując, zachowujemy się moralnie. Nie powinno się kłamać, ponieważ jeśli kłamstwo stanie się prawem powszechnym, to ludzkie stosunki oparte na zaufaniu i dotrzymywaniu obietnic, staną się niemożliwe. Zatem pogląd ten głosi, że każde postępowanie powinno uwzględniać możliwość stania się prawem powszechnym — o tym mówi imperatyw kategoryczny. Jeśli podjęte działanie przejdzie test upowszechnienia, to będzie działaniem moralnym. Inne, równie znane, sformułowanie imperatywu kategorycznego brzmi następująco: Postępuj tak, byś człowieczeństwa tak w swej osobie, jako też w osobie każdego innego, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy tylko jako środka. To sformułowanie imperatywu kategorycznego ma bardzo długą historię w etyce. Jest to inny sposób wyrażenia tej samej treści co w maksymie „Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe”. Jest to dla nas zalecenie uszanowania innych, jedynie z tego, wystarczającego, powodu, że są oni tak samo racjonalnymi istotami jak i my. Innych powinniśmy traktować jako cel w sobie, gdyż tak samo traktujemy również siebie. Wykorzystując drugiego człowieka jako jedynie środek do osiągnięcia swego celu, lekceważymy jego człowieczeństwo; traktując człowieka jak rzecz, nie szanujemy w nim istoty racjonalnej. W swych konsekwencjach doktryna ta miała istotny wpływ na demokrację. Potwierdza ona demokratyczny pogląd o „równości wszystkich wobec prawa”. Kant głosi , że nie można tłumić niczyich pragnień i interesu, ale powstają wówczas takie konsekwencje, że w przypadku międzyludzkiego konfliktu sąd nie będzie mógł opowiedzieć się za żadną ze stron; wybierając jedną, będzie działał przeciw drugiej. Przy takiej interpretacji poglądy Kanta stają się anarchistyczne, ponieważ uniemożliwiają życie moralne wewnątrz życia społecznego .Mówiąc, że każdego człowieka należy ujmować jako cel w sobie, Kant nie twierdzi, że trzeba uznawać każdy jego interes , ale że we wszelkiego rodzaju międzyludzkich konfliktach, obie strony tego konfliktu powinny być traktowani na równi. Bez względu na swoją przeszłość, na obecny stan prawny i status społeczny, człowiek, nigdy nie powinien być dyskryminowany . Pogląd moralny Kanta może być traktowany jako próba ocalenia tego, co jest 4
  • bezsprzecznie słuszne w tak przeciwstawnych podejściach do natury moralności, jak platonizm i hedonizm. Zakładaną przez platonizm tezę o obiektywności zasad moralnych przyjmuje też Kant (imperatyw kategoryczny przedstawia działania obiektywnie konieczne). Równocześnie, aby móc oceniać wartość moralną czynu, należy wziąć pod uwagę same motywy tego działania. Błędem platonizmu było to, że oddzielił dobro i zło od ludzkich motywów w ich poszukiwaniu obiektywności ; błędem hedonizmu było utożsamienie motywacji moralnej z osiąganiem przyjemności. Natomiast teoria kantowska wydaje się wiarygodna, gdyż stara się uprawomocnić obydwa swoje czynniki: (a) że moralność w pewnym zakresie zależy od ludzkiej motywacji i(b) że moralność nie jest po prostu kwestią gustu , skłonności czy preferencji, ale jest czymś obiektywnym. Zdrowy rozsądek pozwala się zgodzić z tym, że moralność zawiera te dwa elementy. Według Kanta nie można utożsamiać, jak to robią utylitaryści, obiektywności z rodzajem efektów wywołanych czyimś postępowaniem. Kant dostrzega różnicę w samych intencjach ludzkiego działania. Kiedy człowiek, działając „z najlepszej na świecie woli”, popełnia błąd, to jesteśmy gotowi mu to wybaczyć. Jeśli chcemy oceniać ludzkie czyny, to musimy brać pod uwagę ich motywy. Kant wykazuje, że moralność nie może być kwestią ludzkich motywacji, jeśli motywacje te rozumiane są jako pochodne pragnień, kaprysów czy skłonności. Niektóre motywy są złe, np. pogoń za przyjemnością. Jedynie wtedy, gdy ktoś postępuje z poszanowania obowiązku, może być uznany za moralnego — wówczas postępuje on często wbrew swym skłonnościom. Następnym argumentem potwierdzającym teorię Kanta jest powszechny pogląd, że aby zachowywać się moralnie, trzeba zawsze „upowszechniać swoje zachowanie”— wszyscy powinniśmy zachowywać się w zgodzie z powszechną maksymą czy regułą. Rozważania te pokazują wysoką wiarygodność etyki Kantowskiej. Co można jej zarzucić? Istnieją takie trzy główne zarzuty. Pierwszy głosi, że chociaż Kant starał się wykazać, że moralna wartość czynu opiera się jedynie na jego motywie, to jednak milcząco zakłada on, że na tę ocenę ma również wpływ znaczenie konsekwencji tego czynu. Wedle tego zarzutu Kant milcząco wykazuje, że zachowanie sprzeczne z imperatywem kategorycznym może doprowadzić do sytuacji, że życie takie, jakim je znamy, stanie się nie do zniesienia. Kant mówi na przykład: „W ten sposób zaraz sobie uświadamiam, że mogę wprawdzie chcieć kłamstwa, nigdy jednak powszechnego prawa kłamania; albowiem według takiego prawa nie istniałoby właściwie żadne przyrzeczenie, ponieważ na próżno udawałbym wobec drugich, że chcę tak a tak postąpić w przyszłości. Kant odnosi się do konsekwencji kłamstwa (tj. „wet za wet”) ,zatem jego teoria wydaje się niespójna , skoro jego pierwotnym zadaniem miało być rozważenie jedynie motywów. Drugi poważny zarzut dotyczy tego, że Kant. nie bada przypadków, w których występuje konflikt obowiązków, a są to, jak się wydaje, najważniejsze i najtrudniejsze dylematy moralne. Przypuśćmy, że obiecałam dochować tajemnicy, ale kiedy. ktoś mnie o nią pyta to nie mogę albo powiedzieć prawdy, albo dotrzymać obietnicy — wedle poglądu Kanta powinnam zrobić 5
  • obie rzeczy. W takiej sytuacji, co jest oczywiste, nie mogę upowszechnić swojego zachowania — jeśli powiem prawdę, to złamię obietnicę dochowania tajemnicy; jeśli dotrzymam obietnicy, nie powiem prawdy.. Trzecia trudność wynika z tego, że Kant zbyt mocno domaga się, aby nigdy nie kłamać oraz nie łamać przyrzeczeń. Wedle umiarkowanej wersji obiektywizmu nie istnieją takie żądania, które zawsze i koniecznie trzeba spełniać. Reguły moralne winny być, według tego zarzutu, interpretowane jako generalizacje, a nie jako twierdzenia kategoryczne bez wyjątków. Generalnie powinniśmy mówić prawdę, ale mogą wystąpić okoliczności, w których moralnym obowiązkiem będzie skłamać. Mówienie prawdy, dotrzymywanie obietnic, spłacanie długów — wszystko to są obowiązki, które powinniśmy spełnić, pod warunkiem że nie istnieją żadne czynniki nadrzędne. W.D. Ross nazwał takie zobowiązania obowiązkami prima facie ( bez zagłębiania się w sprawę). Należy je wypełniać, lecz jedynie wtedy, gdy nie istnieją inne czynniki nadrzędne albo kiedy wszystkie okoliczności są równorzędne. Mimo to zarzut ten wcale nie neguje, że istnieje moralność obiektywna, choć jest przy tym sprzeczny ze zdroworozsądkowym poglądem, że zawsze należy mówić prawdę i zawsze dotrzymywać obietnic bez względu na okoliczności i warunki. Poglądy etyczne Kanta zajmują ważne miejsce w jego ogromnym dorobku piśmienniczym. Tworzą one integralną część wielodziałowego systemu Kantowskiej filozofii, rozwinął je w osobnych rozprawach, przywiązując wielką wagę do zagadnień etyki. Doktryna etyczna Kanta wyróżnia się oryginalnością, dlatego trudno ją umiejscowić w jakimś bliżej określonym modelu etyki. Kant oparł swój system etyczny na założeniach skrajnie perfekcjonistycznych , przywołując echo tych surowych zaleceń, jakie w przeszłości wysunął stoicyzm i rygoryści chrześcijańscy. Daleka od prostoty budowa tego systemu , utrudnia przejrzyste odtworzenie poglądów Kanta . Wynika to po części z jego zwartego stylu i stosowania wielu specjalistycznych terminów , a po części z subtelnych rozróżnień i ostrożnego stawiania sądów .Sprzyja to rozbieżnościom interpretacyjnym w opracowaniach i komentarzach do jego dzieł. Zdając sobie sprawę z niemożliwości rekonstrukcji etyki Kantowskiej, ograniczyłam się do przypomnienia kilku jego myśli przewodnich. G. Krüger napisał, ze Kant był „ostatnim z filozofów dogmatycznych i pierwszym z filozofów współczesnych, ostatnim z tych, co oparli swą filozofię na teologii i pierwszym, który dostrzegł absolutny charakter ludzkiej wolności”. „Ograniczyłem wiedzę , by zostawić miejsce dla wiary”- mawiał Kant Od czasów Kanta zwykło się uważać za moralnie dobre, takie działanie, które jest motywowane świadomością obowiązku, czyli poszanowanie prawa powszechnego. 6
  • Literatura; 1.Andrzejewski B (red.)., Słownik filozofów, Poznań 1996. 2.Delf H., Georg-Lauer J .,Hackenesch Ch., Lemcke M.,Leksykon filozoficzny dla młodzieży; Warszawa 1996 3.Didier J., Słownik filozofii, wyd. Książnica 1992 4.Jankowski H., Etyka, Warszawa 1973 5.Tatarkiewicz W., Historia filozofii, Tom I, Warszawa 1958 7